Ruch to lekarstwo 

Problemy ze stawami, w szczególności choroba zwyrodnieniowa, są uznawane przez Światową Organizację Zdrowia za jedną z chorób cywilizacyjnych. Zazwyczaj ujawniają się wraz ze starzeniem organizmu.  Przy odpowiednim trybie życia można im zapobiegać, ale nawet ich pojawianie się to jeszcze nie wyrok. W zasięgu ręki każdy ma łatwo dostępne lekarstwo, jakim jest ruch, które jednak – gdy już wystąpią dolegliwości – należy dawkować pod okiem specjalisty. 

Redakcja: Czy istnieje skuteczna profilaktyka, która pozwala zminimalizować ryzyko wystąpienia problemów ze stawami? 

Sławomir Chomiak: Jak w każdej dziedzinie medycznej profilaktyka jest kluczem do zmniejszenia liczby zachorowań.  Profilaktykę dzielimy na wtórną i pierwotną. Pierwotna ma zapobiegać pojawianiu się określonych chorób, a wtórna ma nie dopuszczać do ich nawrotu i ograniczać ich postęp. Jeśli chodzi o problemy ze stawami, w niektórych przypadkach można mówić o chorobie, ale w zdecydowanej większości o procesie starzenia się organizmu. Dolegliwości stawów mogą być genetyczne, zazwyczaj o podłożu reumatycznym. Wtedy niezbędne jest ich leczenie po odpowiedniej diagnozie, jednak i w tym przypadku stosować można profilaktykę, żeby opóźnić postęp zmian zwyrodnieniowych. 

Jak rozpoznać, że coś niepokojącego dzieje się z naszymi stawami?

Sygnałem ostrzegawczym są pojawiające się bez uchwytnej przyczyny albo po zwykłym wysiłku obrzęki, bóle, najczęściej wędrujące po różnych stawach naszego organizmu. Takim symptomem może być również sztywnienie kręgosłupa. W tej sytuacji lekarz rodzinny po własnej diagnostyce może nas skierować do specjalisty, na przykład z zakresu reumatologii. Dalsze postępowanie uzależnione będzie od diagnozy. U części osób zostaje rozpoznana choroba reumatoidalna, ale – na szczęście – u znacząco większej grupy będzie to proces zwyrodnieniowy, który postępuje w naszym organizmie na skutek starzenia się.  Oczywiście on również może doprowadzić do różnych problemów, jednak mamy tu znacznie większy wpływ na to, żeby im zapobiec lub je opóźnić. Bardzo ważna jest właśnie profilaktyka, której kluczową i najważniejszą częścią jest ruch. 

Jakie formy aktywności fizycznej sprzyjają zdrowym stawom?

Po pierwsze ruch, który jest regularny, o właściwym poziomie obciążenia fizycznego dla wieku, aktualnych możliwości, budowy człowieka, płci. Ważne też, żeby był różnorodny, ponieważ jednym z czynników ryzyka występowania choroby zwyrodnieniowej, która nie jest warunkowana genetycznie, jest monotypia ruchu lub pozycji statycznej. Coraz częściej w poważnych badaniach naukowych pojawiają się informacje, które można sprowadzić do stwierdzenia , że nie to, w jakiej pozycji przebywamy, a ile w niej przebywamy, jest źródłem problemów z naszymi stawami czy kręgosłupem. Należy często zmieniać pozycję, w której pracujemy i ta różnorodność powinna dotyczyć też ruchu dla zdrowia. Powtarzanie stale tego samego ruchu nie jest korzystne – zarówno w pracy, jak i poza nią. Nasze stawy lubią być obciążane różnorodnością. W takie aktywności jak nordic walking, umiarkowane bieganie, chodzenie po przewyższeniach, pływanie ta różnorodność jest już wpisana, o ile nie będziemy popadać w skrajności. Zachęcam do ruchu z wszelakim oporem zewnętrznym – czyli np. od chodzenia po płaskim terenie lepsze będzie podchodzenie pod niewielką górkę. Dowody naukowe stanowią, że tam, gdzie mamy opór zewnętrzny, dochodzi do większego obciążenia kości, co zapobiega osteoporozie oraz sarkopenii, czyli zanikowi komórek mięśniowych, szczególnie częstej u pań po menopauzie.

Co w przypadku osób, które przez lata zaniedbywały aktywność fizyczną? Od czego powinny zacząć, chcąc zmienić tryb życia na bardziej aktywny?

Jako fizjoterapeuta w takim przypadku najpierw robię wywiad, żeby wykluczyć przeciwskazania, które również dzielimy na dwie grupy – względne i bezwzględne. Bezwzględne mówią – tego nie wolno. Względne mają warunkowość – można uprawiać daną aktywność pod pewnymi warunkami, czyli np. odpowiednio dobrać i stopniować obciążenia. Po wieloletnich zaniedbaniach warto przy doborze aktywności poradzić się specjalisty. Z takich uniwersalnych form ruchu polecany jest nordic walking, bo posiada „przedłużki” dla naszych rąk, dzięki czemu chodzimy trochę na czterech kończynach, co pozwala nam obciążyć intensywniej ręce, barki, ramiona, czyli obręcz barkową oraz tułów. Przenosimy siły, zamykając tzw. łańcuch biomechaniczny przez kije na podłoże i to uaktywnia znacząco większą liczbę mięśni. Jednak już nawet zwykłe spacerowanie jest korzystne, najlepiej w zmiennym środowisku. We Wrocławiu nie ma za wielu pagórkowatych terenów, ale możemy wykorzystać wały przy Odrze czy nawet schody, o ile nie mamy zaawansowanego problemu ze stawami lub innych przeciwwskazań.  Osobom, które już zmagają się z chorobą zwyrodnieniową, polecam aktywności w wodzie, ponieważ środowisko wodne, dzięki wyporności wody, zmniejsza nacisk na kończyny dolne, a daje opór zewnętrzny. 

Siłownia dla seniora – czy to dobry pomysł?

Ćwiczenia siłowe są również bardzo dobre i zdrowe. Jest ogrom doniesień o ich pozytywnym wpływie na nasze ciało w każdym wieku, oczywiście odpowiednio dobranych. Są ważnym komponentem ruchu, ponieważ zapewniają obciążanie kości i mięśni, przez co po prostu wolniej się starzeją. Istnieją takie badania, które mówią, że ilość osoby z większą ilością tkanki mięśniowej dłużej żyją.

Co w przypadku zaawansowanych problemów ze stawami? Jak wtedy należy aplikować ten lek, jakim jest ruch? 

Po pierwsze – na pewno go nie porzucać, bo w tym przypadku jest również ważnym czynnikiem prozdrowotnym. Po drugie – aplikować go pod większą kontrolą specjalistów, głównie fizjoterapeutów, bo tutaj tych przeciwskazań będzie więcej. Bardzo ważne jest, żeby nie przespać tego momentu, kiedy już coś zaczyna nam dolegać – np. kolana bolą nas kilkanaście godzin po wysiłku. Wczesna diagnoza pozwala wykorzystać jeszcze wiele opcji, zanim dojdzie do endoprotezoplastyki.  Lekarz ortopeda określa stopień zaawansowania zmian zwyrodnieniowych. Przy mniejszym stopniu zmian wdraża się, fizjoterapię, która ma na celu opóźnianie tego procesu dzięki zmianom adaptacyjnym wywołanym ćwiczeniami, aby funkcjonował jak najdłużej w dobrej kondycji.

W jakiej sytuacji endoproteza staje się koniecznością?

Staw wyposażony jest w tak zwane powierzchnie stawowe, czyli takie elementy, które trą i ślizgają się po sobie i przy pewnym stopniu zużycia nie da się ich – na obecny stan wiedzy skutecznie zregenerować. Chrząstka stawowa jest podobna do asfaltu – powierzchniowa, ścieralna warstwa jest bardzo odporna, ale cienka. Jeśli się przetrze, to głębsze warstwy już nie mają takiej zdolności dźwigania obciążeń. Jedynym sposobem przy poważniejszym zużyciu stawu jest jego wymiana na wewnętrzną protezę, czyli endoprotezę. Nasze ciało ma stosunkowo duże zdolności regeneracyjne, ale żadne działanie medyczne nie jest pozbawione skutków ubocznych, tym bardziej implantowanie czegoś.  „Wgojenie” się obcego elementu w nasze ciało jest procesem, ale możemy go wspomóc. Ważne jest, żeby nie doprowadzić do sytuacji, w której po wszczepieniu endoprotezy dojdzie do przykurczu. Może się tak stać przy braku odpowiedniej rehabilitacji.

Kiedy należałoby rozpocząć rehabilitację przy takim zabiegu?

Najlepiej jeszcze przed zabiegiem. Tzw. prerehabilitacja – przygotowanie pacjenta do zabiegu i dalszej rehabilitacji, może znacznie przyśpieszyć powrót do pełnej sprawności. Już kilka miesięcy przed wszczepieniem endoprotezy warto zacząć się do tego przygotowywać, bo tylko powtarzalny trening może przynieść odpowiedni skutek. Nawet jeśli nie mamy jeszcze wyznaczonego terminu zabiegu, już możemy wdrażać pewne ćwiczenia, dzięki którym cały proces zdrowienia będzie miał szansę przebiec sprawniej – najpierw pod okiem fizjoterapeuty, potem już samodzielnie w domu. 

Czyli systematyczność pacjenta jest tu kluczowa?

Tak, regularność ćwiczeń może łagodzić dolegliwości bólowe przed zabiegiem, a potem przyśpieszać proces powrotu do sprawności.  Często ból jest blokadą, ale drobna pomoc fizjoterapeuty i odpowiednia terapia lekami może sprawić, że będzie po prostu bolało mniej. I znowu z pomocą śpieszy ruch – tzw. kinezyterapia, czyli leczenie ruchem.  Pacjent – pod okiem fizjoterapeuty – uczy się określonych ćwiczeń, które potem może – a w zasadzie powinien – wykonywać sam w domu.

Jak szybko po zabiegu można kontynuować ćwiczenia?  

Możliwie najszybciej – przy sprzyjających okolicznościach, czyli braku przeciwwskazań, nawet już w pierwszej dobie po zabiegu. Im szybciej zaczniemy, tym lepiej rokuje to na przyszłość. Pacjenci zaczynający rehabilitację tydzień, dwa po zabiegu, już mają gorszy start. Trzeba pamiętać, że powrót do pełnej sprawności po wszczepieniu endoprotezy jest jak najbardziej możliwy, tylko w przypadku kolan trwa on dłużej – nawet do roku, a przy biodrach już po dwóch miesiącach można cieszyć się świetną kondycją. Jeszcze raz powtórzę – kluczowy jest czas, w którym rozpoczniemy rehabilitację, a następnie już tylko wytrwałość i sumienność samego pacjenta. I jego gotowość do tego, żeby trochę popracować, aby radykalnie poprawić jakość życia. Skuteczna rehabilitacja wymaga pewnego wysiłku, ale naprawdę warto ją podjąć, żeby móc wrócić do normalnego funkcjonowania i korzystania ze stawów bez bólu.

Dziękujemy za rozmowę.

Jak się przygotować do zabiegu endoprotezoplastyki:

Sławomir Chomiak – doktor nauk o kulturze fizycznej.  Absolwent kierunku i  Wydziału Fizjoterapii na wrocławskiej AWF. Fizjoterapeuta, praktyk, badacz i dydaktyk, założyciel marki Physioteam.

Chcesz dowiedzieć się więcej?  Przyjdź na bezpłatny wykład Sławomira Chomiaka do jednego z naszych klubów kultury. Pierwszy z cyklu: 05.03.2026 r. (czwartek), godz. 17:00 – Klub Kultury „Anna”, ul. Zielińskiego 22 a